Stworzono / zmodyfikowano 28/07/2026 przez sperczil
XVII wiek. Niderlandy walczą o niezależność od Hiszpanii, a na czele oporu stoi Wilhelm Orański, zwany „Milczącym” – postać, która z czasem stanie się symbolem wolności i narodowej dumy. Pomarańczowy jest kolorem jego rodu. W tych czasach Holendrzy mają prawdziwą obsesję na punkcje roślin. Budują szklarnie, eksperymentują z uprawami, krzyżują odmiany, szukając nowych kształtów, smaków i kolorów – wszystko to na długo przed odkryciem zasad genetyki. Tworzą też jedną z pierwszych globalnych sieci wymiany roślin, sprowadzając gatunki z najdalszych zakątków świata. To w tym okresie dochodzi do słynnej tulipanomanii, kiedy cebulki tulipanów osiągają zawrotne ceny, a ludzie potrafią zastawiać domy, by zdobyć rzadką odmianę.
To właśnie w tym okresie narodziły się znane nam współcześnie marchewki. Ogrodnictwo stało się pasją, odzwierciedleniem statusu – jak lepiej uczcić sławnego wojownika niż wyhodować specjalną odmianę marchewki w kolorze jego domu? Z istniejących już odmian, białych, fioletowych i żółtych, zaczęli selekcjonować te o bardziej złocistym odcieniu, aż uzyskali intensywnie pomarańczowy kolor. Marchewka miała stać się jadalnym symbolem lojalności i tożsamości narodowej, który każdy może trzymać na swoim stole. Brzmi pięknie, a wizja korzenia marchewki jako symbolu siły i niezależności jest niezwykle kusząca i choć pomarańczowe marchewki rzeczywiście pojawiły się w Niderlandach w XVII wieku, ich nagłą popularność przypisuje się bardziej przyziemnym powodom: bardziej słodkiemu smaku, lepszym plonom i stabilniejszej uprawie.
Niezależnie od przyczyny efekt jest imponujący. Z szerokiego wachlarza kolorów: od białych po głęboko fioletowe, to właśnie pomarańczowa marchewka zdominowała europejskie stoły. I dobrze, bo za jej kolorem stoi beta-karoten – związek należący do karotenoidów, który w naszym organizmie może być przekształcany w witaminę A.
Nasza dieta dostarcza dwa źródła witaminy A, formę „gotową” (retinol i estry retinolu) i karotenoidy prowitaminy A: beta-karoten, alfa-karoten i beta-kryptoksantyna, wszystkie trzy o żółtym lub pomarańczowym odcieniu. Pomarańczowa marchewka jest świetnym źródłem dwóch pierwszych karotenów.
Prowitamionowe karoteny są przekształcane w jelitach do witaminy A, która (jak to witamina) jest niezwykle ważna dla sprawnego funkcjonowania ludzkiego organizmu: uczestniczy w działaniu układu odpornościowego, komunikacji komórkowej, wzroście i rozwoju oraz w procesie rozrodu mężczyzn i kobiet. Witamina A wspomaga wzrost i różnicowanie komórek, odgrywa kluczową rolę w prawidłowym kształtowaniu i utrzymaniu serca, płuc, oczu i innych narządów. Witamina A jest niezbędna do produkcji rodopsyny – światłoczułego białka siatkówki, które pozwala nam widzieć przy słabym oświetleniu. Jej niedobór prowadzi do tzw. kurzej ślepoty [1]. Jest tak ważna dla tego procesu, że Brytyjczycy wykorzystali marchewkę w propagandzie. Aby ukryć przed Niemcami rozwój technologii radarowej mówili, że ich piloci świetnie widzą w nocy, bo jedzą dużo marchewek.
Utrata wzroku w starszym wieku często wiąże się z tzw. zwyrodnieniem plamki żółtej. Niektóre badania sugerują, że dieta bogata w karotenoidy może zmniejszać ryzyko jego rozwoju, chociaż tutaj szczególnie istotne są luteina i zeaksantyna – żółte barwniki, które nadają kolor plamce żółtej w oku i odgrywają ważną rolę w jej ochronie.
Karotenoidy, takie jak beta-karoten, pełnią w roślinach funkcję ochronną – pomagają im radzić sobie ze stresem oksydacyjnym wywołanym m.in. przez intensywne światło. W naszym organizmie również mogą działać jako przeciwutleniacze. Ma to znaczenie m.in. dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego. Badania sugerują, że dieta bogata w marchewkę wiąże się z niższym poziomem stanów zapalnych oraz może zmniejszać ryzyko niektórych chorób przewlekłych związanych z przewlekłym stanem zapalnym lub zaburzeniami układu immunologicznego [3].
Źródła:
1. Vitamin A and Carotenoids, Fact Sheet for Health Professionals, https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/
2. Seddon et al., Dietary Carotenoids, Vitamins A, C, and E, and Advanced Age-Related Macular Degeneration, JAMA, 1994, doi:10.1001/jama.1994.03520180037032
3. Anjani et al., Critical review on the immunomodulatory activities of carrot’s β-carotene and other bioactive compounds, Journal of Functional Foods, 2022, https://doi.org/10.1016/j.jff.2022.105303.
Autorka: Dorota N. Komar / @darwininchaneldress
